Tôi nhớ rõ năm ngoái, lúc đang ngồi uống cà phê với anh bạn làm vườn ở Tiền Giang, ảnh nửa cười nửa than: “Năm nay trúng lớn, mà sao trong bụng cứ thấy lo lo.” Câu nói nghe qua tưởng đùa, nhưng thực chất lại tóm gọn cả tâm trạng chung của nhiều nông dân trồng sầu riêng hiện nay – trúng giá thì vui, nhưng giá cao quá cũng hóa nỗi lo.
Giá sầu riêng đang lập kỷ lục. Nhưng khi nhìn sâu hơn, bạn sẽ thấy điều gì cũng có hai mặt. Tôi muốn dùng bài viết này để kể lại những gì mình chứng kiến, nghe được từ bà con miền Tây, từ hợp tác xã đến vựa trái cây, và cả những góc khuất đằng sau những con số ngất ngưởng ấy.
Tổng quan thị trường sầu riêng Việt Nam: Từ vựa Cái Bè đến cửa khẩu Tân Thanh
Thị trường sầu riêng Việt Nam đang ở giai đoạn “bùng nổ” – ít nhất là xét về sản lượng và xuất khẩu. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn, trong năm 2023, sản lượng sầu riêng toàn quốc đạt gần 850.000 tấn, tăng gần gấp đôi so với năm 2020. Trong đó, Tiền Giang, Đắk Lắk và Bến Tre là những vùng chuyên canh lớn nhất.
Một phần không nhỏ trong số này đang được xuất chính ngạch sang Trung Quốc, chủ yếu qua cửa khẩu Tân Thanh (Lạng Sơn). Đây là điều kiện cần để trái sầu riêng Việt Nam giữ được mức giá hấp dẫn – nhưng cũng đồng thời là điểm yếu nếu xảy ra trục trặc.
Cái tôi nhận ra là: khi toàn bộ đầu ra phụ thuộc vào một cửa ngõ, thì dù nông dân giỏi cách mấy, vẫn có thể “kẹt hàng” chỉ vì chính sách phía bên kia biên giới đổi chiều.
Giá sầu riêng tăng mạnh: Đổi đời thật… nhưng đổi được bao lâu?
Tôi từng tận mắt chứng kiến một hộ nông dân ở xã Phú Hội, Krông Pắc bán được 12 tấn sầu riêng trong mùa vụ 2024 – giá lên tới 120.000 đồng/kg, tổng thu hơn 1,4 tỷ. Họ gọi đó là “mùa đổi đời”. Và thực sự, rất nhiều hộ đã thoát nghèo nhờ cơn sốt giá này.
Nhưng sự thật không lãng mạn như vậy. Tôi hỏi kỹ hơn thì mới biết: chi phí đầu tư cho vườn đó gần 400 triệu đồng – phân bón, thuốc, nhân công, vận chuyển… chưa kể rủi ro mưa trái mùa hay sâu bệnh. Giá cao chỉ bù được những năm thấp điểm.
Lời thật sự không đều. Có năm thắng đậm, có năm lỗ vốn, nhất là với những hộ mới trồng theo trào lưu.
Những điều tôi thường thấy khi giá cao:
- Thương lái săn lùng tận vườn, trả tiền ngay
- Hộ nông dân ồ ạt chặt cây khác để trồng sầu riêng
- Hợp đồng bao tiêu được ký… nhưng nhiều khi chỉ là miệng hứa
Khi giá lao dốc: Không chỉ mất tiền, mất cả niềm tin
Tôi còn nhớ “cú rớt giá” hồi tháng 6/2023. Giá sầu riêng từ 80.000đ/kg tụt còn 35.000đ, chỉ trong chưa đầy 3 tuần. Tại Cái Mơn (Bến Tre), không ít nhà vườn đã phải bán lỗ, thậm chí cắt bỏ trái non vì thu không đủ chi.
Những người tôi trò chuyện khi đó, họ không chỉ buồn vì tiền. Họ mất tinh thần. Nhiều người vay vốn Agribank để đầu tư vườn, giờ “mắc kẹt” giữa chừng.
Cái nguy hiểm không phải là giá rớt, mà là khi nó rớt quá nhanh, trong khi người dân không hề chuẩn bị tâm lý, cũng chẳng có ai hỗ trợ quản lý rủi ro.
Trung Quốc: Vừa là cơ hội, vừa là thế kẹt
Không thể phủ nhận rằng Trung Quốc là thị trường tiêu thụ lớn nhất sầu riêng Việt Nam. Nhưng tôi càng theo dõi thì càng thấy điều này là con dao hai lưỡi.
Chính sách nhập khẩu từ phía Trung Quốc thay đổi liên tục. Có khi yêu cầu mã vùng trồng, có khi siết quy trình kiểm dịch. Đợt tắc biên ở cửa khẩu Tân Thanh năm ngoái khiến hàng trăm tấn trái cây nằm phơi nắng, mỗi giờ trôi qua là một khối lỗ khổng lồ.
| Khía cạnh | Xuất khẩu sang Trung Quốc | Thị trường nội địa |
|---|---|---|
| Giá bán trung bình | 90.000 – 120.000đ/kg | 50.000 – 80.000đ/kg |
| Yêu cầu tiêu chuẩn | GAP, mã số vùng trồng | Không bắt buộc |
| Nguy cơ tắc biên | Cao (do phụ thuộc chính sách) | Gần như không có |
| Thanh toán | Qua trung gian, chậm | Giao dịch trực tiếp |
Tôi nghĩ điều cần làm lúc này không phải là cắt Trung Quốc ra, mà là giảm sự lệ thuộc. Có thêm lựa chọn sẽ giúp nông dân đỡ bị ép giá khi thị trường biến động.
Lợi nhuận sầu riêng: Tính kỹ rồi mới thấy “không nhiều như tưởng”
Tôi từng thử ghi chép lại chi phí trồng một hecta sầu riêng tại Tiền Giang vào mùa khô năm 2024:
- Phân bón và thuốc BVTV: hơn 150 triệu đồng/năm (giá phân Kali tăng vọt)
- Nhân công thu hoạch: 300.000 đồng/ngày/người, mà vườn rộng thì cần tới 10 người
- Chi phí vận chuyển, đóng gói: 20 – 30 triệu/vụ
- Tiền điện, nước tưới: khoảng 10 – 15 triệu
Tổng cộng, một vụ có thể tốn gần 250 – 300 triệu đồng/ha. Mà đó là chưa kể vốn đầu tư ban đầu cho cây con và ít nhất 3 năm chăm sóc không có thu.
Cái khó là giá tăng thì vật tư cũng tăng, cuối cùng người trồng lãi được bao nhiêu… lại phải cầm máy tính tính từng đồng.
Giải pháp nào giúp nông dân bớt bấp bênh?
Tôi có dịp tham gia một buổi tập huấn của Trung tâm Ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao tại Bến Tre, và phải nói thật là chúng ta đang có hướng đi tốt, chỉ là… chưa đồng bộ.
Một số hướng đi tôi thấy hữu ích:
- Truy xuất nguồn gốc bằng mã QR (VNPost đang triển khai khá mạnh) → giúp sản phẩm có giá trị cao hơn khi vào siêu thị hoặc xuất khẩu
- Bảo hiểm cây trồng: Mới nghe hơi xa vời, nhưng nếu làm bài bản thì ít nhất cũng cứu được phần nào khi mất mùa
- Canh tác hữu cơ: Dù tốn công, nhưng thị trường cao cấp như Nhật hay Hàn lại rất chuộng
- Bán hàng qua sàn thương mại điện tử: Một số hợp tác xã đang thử nghiệm, chưa mạnh nhưng có tiềm năng dài hạn
Vai trò của chính sách: Đừng để nông dân một mình
Tôi vẫn trăn trở: Vì sao giá sầu riêng có thể lên tới 150.000đ/kg mà nông dân vẫn chưa thật sự yên tâm?
Một phần vì thiếu chính sách ổn định. Tôi từng nói chuyện với một cán bộ ở Hội Nông dân Bình Chánh, họ chia sẻ rằng: “Giá cao chỉ là bề nổi, cần nhất là có giá sàn, có quỹ bình ổn, và có nơi tiêu thụ rõ ràng.”
Chương trình OCOP đang giúp một số sản phẩm sầu riêng có thương hiệu riêng, nhưng theo tôi thì vẫn còn ít địa phương làm tới nơi tới chốn.
Tương lai nào cho ngành sầu riêng Việt Nam?
Tôi không nghĩ sầu riêng Việt chỉ nên đi Trung Quốc. Chúng ta đã có những lô hàng đầu tiên sang Nhật, Hàn, thậm chí là Mỹ – dù chưa nhiều. Nếu đi theo hướng chế biến sâu (mứt, kem, bánh sầu riêng), thì rủi ro giá tươi giảm cũng không còn quá nghiêm trọng.
Điều tôi hy vọng nhất: nông dân không chỉ là người trồng, mà trở thành người sở hữu sản phẩm – có thương hiệu, có tiếng nói trên thị trường.
Kết
Sầu riêng đang mang lại giấc mơ đổi đời cho nhiều người. Nhưng như tôi đã thấy ở nhiều vụ mùa trước, giấc mơ nào cũng cần tỉnh táo. Thị trường biến động không chờ ai, và chính lúc giá lên là lúc dễ ngộ nhận nhất.
Tôi không có câu trả lời chắc chắn. Nhưng tôi tin rằng: nếu chúng ta chủ động hơn – từ đa dạng hóa thị trường, minh bạch truy xuất, cho đến việc hợp tác sản xuất và chia sẻ rủi ro – thì cái “trúng mùa” sẽ không chỉ là chuyện hên xui nữa.
