Nếu từng đi vườn sầu riêng vào giai đoạn mưa dầm khoảng tháng 7–10 ở miền Tây hoặc Tây Nguyên, chắc không lạ cảnh vài cây đang xanh bình thường nhưng phần gốc lại rịn nhựa đen, vỏ nứt dọc theo thân. Có cây mới chỉ chảy một mảng nhỏ gần cổ rễ, nhìn qua tưởng trầy do máy cắt cỏ. Nhưng vài tuần sau bắt đầu vàng lá, đọt đứng, trái non rụng lác đác rồi xuống cây khá nhanh.
Bệnh nứt thân xì mủ trên sầu riêng thường khó ở chỗ ở giai đoạn đầu nhìn không quá nặng, nhưng phần rễ bên dưới đã bị ảnh hưởng trước khá lâu. Ở những vườn đất thấp hoặc giữ nước lâu sau mưa, bệnh thường lên mạnh hơn. Nhất là các khu làm liếp thấp, mương hẹp hoặc mùa mưa kéo dài liên tục nhiều ngày.
Nứt thân xì mủ sầu riêng là gì?
Nứt thân xì mủ sầu riêng là dạng bệnh làm phần thân, cổ rễ hoặc cành lớn xuất hiện vết nứt dọc, sau đó chảy nhựa màu vàng nâu hoặc đen sẫm. Chỗ bị bệnh thường mềm vỏ, có mùi hơi hôi nếu phần mô bên trong đã thối lâu ngày.
Tác nhân liên quan nhiều nhất là Phytophthora palmivora. Nhà vườn thường gọi chung là nấm Phytophthora, dù về mặt sinh học nhóm này thuộc dạng giả nấm (oomycete).
Loại bệnh này không chỉ nằm trên thân. Nhiều vườn khi đào kiểm tra thì phần rễ non đã thâm đen trước đó rồi, đặc biệt sau các đợt mưa kéo dài hoặc đất bị bí nước.
Nguyên nhân vì sao bệnh nứt xì mủ thân sầu riêng lên mạnh vào mùa mưa?
Phytophthora phát triển rất mạnh trong môi trường ẩm cao. Nước mưa, nước chảy giữa các hàng cây hoặc dụng cụ cắt tỉa chưa vệ sinh đều có thể mang mầm bệnh sang cây khác.
Ở một số vườn sầu riêng tại Cai Lậy hay Châu Thành, bệnh thường bùng lên sau giai đoạn mưa liên tục 4–5 ngày mà mặt liếp chưa thoát nước kịp. Những cây rễ yếu hoặc đang nuôi trái nặng thường xuống nhanh hơn.
Ngoài yếu tố thời tiết, các nguyên nhân dưới đây cũng gặp khá thường:
1. Đất giữ nước lâu
Đây gần như là yếu tố gặp nhiều nhất ở các vườn bị xì mủ kéo dài.
Đất sét nặng, mương nhỏ hoặc rãnh thoát nước bị nghẹt làm vùng rễ thiếu oxy. Khi đó bộ rễ yếu dần, Phytophthora dễ xâm nhập hơn nhiều.
Có những vườn nhìn mặt đất bên trên vẫn ráo nhưng phía dưới tầng rễ còn đọng nước khá lâu.
2. Thân cây bị xây xát
Vết cắt lớn sau tỉa cành, va quẹt máy phát cỏ hoặc sâu đục thân đều có thể trở thành điểm nhiễm bệnh.
Mùa nắng đôi khi không thấy gì rõ. Nhưng sang mưa, phần mô tổn thương giữ ẩm lâu thì bệnh bắt đầu lan ra quanh vết cũ.
3. Bón đạm quá tay
Một số vườn thúc đạm mạnh để kéo đọt hoặc nuôi trái nhanh. Cây xanh khá đẹp nhưng mô mềm, vỏ mỏng hơn bình thường.
Khi gặp thời tiết ẩm kéo dài, nhóm cây này thường dễ bị nứt thân hoặc xì mủ hơn so với cây giữ dinh dưỡng cân đối.
Dấu hiệu thường gặp ngoài vườn
Biểu hiện dễ thấy nhất vẫn là các mảng chảy nhựa quanh gốc hoặc thân chính.
Ban đầu nhựa còn loãng, màu vàng nâu. Vài ngày sau chuyển sẫm màu rồi khô lại thành mảng đen bám trên vỏ cây và nếu cạo lớp vỏ ngoài ra kiểm tra, phần mô bệnh thường có màu nâu sậm chứ không còn trắng sáng như mô khỏe.
Một số cây bắt đầu vàng lá lưa thưa phía trong tán trước, sau đó mới lan dần ra ngoài. Đọt non chậm phát triển, trái non dễ rụng hơn, nhất là sau mưa lớn. Khi bệnh đã ăn xuống rễ thì cây suy khá nhanh, khi đào lên thường thấy rễ non thâm đen, dễ đứt và có mùi hôi nhẹ.
Mức độ ảnh hưởng trong vườn
Với cây đang cho trái ổn định, xì mủ kéo dài thường làm bộ rễ yếu đi trước nên khả năng nuôi trái giảm khá rõ.
Hàng đang mang trái lớn dễ gặp tình trạng:
- Cơm nhạt
- Trái nhỏ
- Sượng
- Rụng non khi mưa kéo dài
Ở các vườn bị nặng, chi phí xử lý thường không nằm ở vài lần thuốc mà nằm ở thời gian phục hồi cây. Có cây mất gần cả năm mới phục hồi lại tán tương đối ổn.
Một điểm nữa là bệnh lây khá nhanh theo dòng nước. Nếu mương thoát chung giữa các hàng cây mà không xử lý sớm thì chỉ sau một mùa mưa có thể lan rộng khá nhiều.
Cách xử lý thường được áp dụng
1. Cạo phần vỏ bệnh
Phần mô bị thối cần được cạo sạch tới khi thấy lớp mô còn sáng màu hơn.
Nhiều nhà vườn cạo quá sâu vì sợ sót bệnh, nhưng làm vậy cây mất sức khá nhanh. Thường chỉ nên lấy hết phần mô hư, tránh phạm quá nhiều vào mô sống.
Dao dùng xử lý nên sát khuẩn sau mỗi cây.
2. Quét thuốc xử lý nấm
Sau khi cạo bệnh, nhiều vườn dùng thuốc gốc đồng hoặc hoạt chất chuyên trị Phytophthora để quét trực tiếp lên vùng thân bệnh.
Một số hoạt chất hay gặp:
| Hoạt chất | Cách dùng phổ biến |
|---|---|
| Copper Hydroxide | Quét trực tiếp vùng thân đã cạo |
| Metalaxyl | Tưới gốc hoặc xử lý quanh vùng rễ |
| Fosetyl-Al | Phun hoặc tưới định kỳ |
Metalaxyl cho hiệu quả khá nhanh ở nhiều trường hợp nhưng không nên lạm dụng kéo dài liên tục một hoạt chất vì có nguy cơ giảm hiệu quả về sau.
Ngoài xử lý phần thân, nhiều nhà vườn kết hợp tưới vùng rễ để giảm nguồn bệnh bên dưới đất.
3. Ưu tiên thoát nước trước
Nếu đất còn úng thì xử lý thuốc thường chỉ giảm triệu chứng tạm thời.
Những vườn giữ mặt liếp cao, mương thông và thoát nước nhanh sau mưa thường kiểm soát bệnh dễ hơn khá nhiều. Đây cũng là khác biệt dễ thấy giữa các vườn cùng khu vực nhưng tỷ lệ bệnh khác nhau rõ.
4. Giữ bộ rễ phục hồi lại
Sau xử lý, cây thường cần thời gian hồi rễ.
Nhiều vườn chuyển sang dùng hữu cơ hoai mục, bổ sung canxi và kali để cây cứng mô hơn thay vì thúc đạm mạnh ngay. Giai đoạn này nếu kéo đọt quá nhanh thì bệnh dễ quay lại.
Phòng bệnh nứt thân xì mủ sầu riêng về lâu dài
Ở các vùng trồng sầu riêng hiện nay, phần lớn nhà vườn giữ được vườn ổn định thường tập trung nhiều vào chuyện đất và nước hơn là chỉ dựa thuốc.
Một số việc làm khá hiệu quả:
- giữ rãnh thoát nước thông thoáng trước mùa mưa
- hạn chế để nước đọng quanh cổ rễ
- tỉa bớt cành trong tán để giảm ẩm
- sát khuẩn dao kéo sau khi cắt cây bệnh
- dùng Trichoderma định kỳ cùng phân hữu cơ
Trichoderma không phải giải pháp “diệt bệnh ngay”, nhưng ở những vườn làm đều nhiều vụ thì nền đất thường ổn định hơn, áp lực nấm cũng nhẹ hơn thấy rõ.
Những lỗi gặp khá nhiều khi xử lý
Một lỗi phổ biến là chỉ tập trung quét thuốc trên thân trong khi phần rễ bên dưới vẫn còn úng.
Có vườn phần thân khô lại được vài tuần nhưng gặp mưa lớn thì xì mủ trở lại ngay.
Ngoài ra, nhiều người thấy cây suy là tăng mạnh phân đạm để kéo xanh cây nhanh. Cách này thường làm mô non lên nhanh nhưng yếu, bệnh quay lại cũng nhanh hơn.
Một trường hợp khác là giữ lại cây nhiễm quá nặng giữa vườn quá lâu. Mùa mưa nước chảy qua vùng rễ mang theo mầm bệnh rất nhanh, nhất là ở các vườn dùng chung mương thoát.
Khi nào nên bỏ cây?
Nếu phần cổ rễ và rễ cái đã thối nặng, tán vàng gần toàn bộ và cây tái xì mủ liên tục sau nhiều lần xử lý thì khả năng phục hồi thường không còn cao.
Nhiều nhà vườn chọn đốn sớm để tránh lan sang cây bên cạnh, nhất là khi vườn đang vào mùa mưa. Phần gốc và rễ bệnh sau khi đào bỏ cũng không nên để phân hủy ngay trong vườn vì mầm bệnh còn tồn lưu khá lâu trong đất ẩm.
Một số bệnh lý phổ biến khác: Bệnh vàng lá thối rễ trên cây sầu riêng
Một lưu ý dễ bị bỏ qua
Nhiều trường hợp nhìn giống thiếu phân nhưng thực ra bộ rễ đã hư trước đó nên cây không còn khả năng hút dinh dưỡng tốt nữa. Lúc này bón thêm nhiều phân chưa chắc hiệu quả. Quan trọng hơn vẫn là xử lý nguồn bệnh dưới rễ và giữ đất thoáng khí trở lại.
Các vườn có pH đất xuống thấp kéo dài cũng thường bị áp lực Phytophthora nặng hơn. Vì vậy nhiều nơi hiện nay kiểm tra pH định kỳ trước mùa mưa thay vì chỉ nhìn biểu hiện trên lá.
Nứt thân xì mủ trên sầu riêng thường không bùng lên vì một nguyên nhân riêng lẻ. Phần lớn đều liên quan tới đất giữ nước lâu, bộ rễ suy và áp lực nấm tăng mạnh trong mùa mưa.
Những vườn thoát nước tốt thường nhẹ bệnh hơn khá rõ, kể cả khi cùng khu vực và cùng giống trồng. Còn ở các vườn bí nước kéo dài, việc xử lý thường mất nhiều thời gian hơn vì nguồn bệnh nằm khá sâu dưới vùng rễ.